اصول ضد عفونی در مراکز درمانی
رعایت اصول ضد عفونی در مراکز درمانی یکی از مهم ترین اقدامات برای کاهش خطر انتقال عوامل بیماری زا و حفظ ایمنی بیماران، کارکنان و مراجعه کنندگان است. بیمارستان ها، درمانگاه ها و مراکز جراحی روزانه به دلیل رفت و آمد مداوم افراد، تماس مکرر با تجهیزات پزشکی و حضور بیماران آسیب پذیر، به برنامه ای دقیق و منظم برای نظافت و ضد عفونی نیاز دارند. در چنین محیط هایی، تمیز به نظر رسیدن سطوح به تنهایی کافی نیست؛ بلکه انتخاب ماده مناسب، اجرای صحیح فرایند ضد عفونی و رعایت زمان تماس محصول با سطح، همگی اهمیت دارند.
با این حال، ضد عفونی تمام بخش های یک مرکز درمانی به یک شیوه انجام نمی شود. برای مثال، شرایط بهداشتی اتاق عمل با سالن انتظار یا بخش اداری تفاوت دارد. به همین دلیل، شناخت اصول ضد عفونی و استفاده صحیح از محصولات تخصصی، بخش مهمی از برنامه کنترل عفونت در مراکز درمانی محسوب می شود.
چرا ضد عفونی اصولی در مراکز درمانی اهمیت دارد؟
بسیاری از سطوح بیمارستانی در طول روز بارها توسط کارکنان، بیماران و همراهان لمس می شوند. دستگیره درها، نرده تخت، کلیدهای تجهیزات، میزهای کنار بیمار و سطوح اطراف محل ارائه خدمات درمانی از جمله نقاطی هستند که ممکن است در معرض آلودگی قرار بگیرند. در صورت نبود برنامه نظافت و ضد عفونی مناسب، این سطوح می توانند در انتقال غیرمستقیم عوامل بیماری زا نقش داشته باشند.
اهمیت موضوع در بخش هایی مانند مراقبت های ویژه، اتاق عمل و بخش های بستری بیماران دارای ضعف سیستم ایمنی بیشتر است. در این محیط ها، حتی یک نقص کوچک در اجرای دستورالعمل های بهداشتی ممکن است پیامدهای جدی تری به همراه داشته باشد. البته ضد عفونی محیط به تنهایی برای پیشگیری از عفونت کافی نیست و باید در کنار بهداشت دست، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی، مدیریت پسماند و سایر اقدامات کنترل عفونت اجرا شود.
تفاوت نظافت، ضد عفونی و استریلیزاسیون چیست؟
یکی از اشتباهات رایج در محیط های درمانی، یکسان دانستن نظافت، ضد عفونی و استریلیزاسیون است؛ در حالی که این سه فرایند اهداف متفاوتی دارند.
- نظافت به معنای حذف آلودگی های قابل مشاهده، گرد و غبار و مواد آلی از سطح است. این مرحله معمولا با استفاده از شوینده مناسب انجام می شود و در بسیاری از شرایط، پیش نیاز ضد عفونی موثر محسوب می شود.
- ضد عفونی با هدف غیرفعال کردن یا از بین بردن بسیاری از میکروارگانیسم های بیماری زا روی سطوح و تجهیزات سازگار انجام می شود. میزان اثربخشی این فرایند به نوع ماده، غلظت، زمان تماس، نوع آلودگی و نحوه مصرف بستگی دارد.
- استریلیزاسیون فرایندی متفاوت است که با هدف از بین بردن تمام اشکال حیات میکروبی، از جمله اسپورهای باکتریایی، انجام می شود. ابزارهایی که وارد بافت استریل بدن یا سیستم عروقی می شوند، به فرایند بازفرآوری و استریلیزاسیون متناسب با کاربرد خود نیاز دارند و صرفا با ضد عفونی محیطی آماده استفاده مجدد نمی شوند.
مهم ترین اصول ضد عفونی در بخش های مختلف بیمارستان
برای تدوین یک برنامه بهداشتی موثر، ابتدا باید بخش های مختلف مرکز درمانی از نظر احتمال آلودگی، میزان تماس افراد با سطوح و آسیب پذیری بیماران ارزیابی شوند. بر همین اساس، تعداد دفعات نظافت، نوع محصول و روش ضد عفونی برای هر بخش تعیین می شود.
۱. ضد عفونی سطوح پرتماس
سطوحی که بیشتر لمس می شوند، معمولا به دفعات بیشتری برای نظافت و ضد عفونی نیاز دارند. نرده تخت بیمار، دستگیره ها، کلیدهای روشنایی، میزهای معاینه و بخش هایی از تجهیزات پزشکی که تماس مکرر با دست دارند، از جمله این نقاط هستند. برنامه ضد عفونی باید مشخص کند هر سطح توسط چه فردی، با چه محصولی و در چه فواصل زمانی تمیز و ضد عفونی شود.
۲. استفاده از محلول مناسب برای محیط بیمارستان
تمام محصولات ضد عفونی کننده برای استفاده در محیط های درمانی طراحی نشده اند. هنگام انتخاب محلول ضدعفونی کننده بیمارستان باید به کاربرد تاییدشده محصول، طیف اثر میکروبی، سازگاری با جنس سطوح، دستورالعمل رقیق سازی و زمان تماس توجه کرد. همچنین محصول باید متناسب با پروتکل کنترل عفونت مرکز درمانی انتخاب شود.
استفاده از یک ماده نامناسب ممکن است علاوه بر کاهش اثربخشی فرایند ضد عفونی، به برخی سطوح و تجهیزات نیز آسیب برساند. به همین دلیل، خرید محصولات تخصصی از تامین کننده ای که اطلاعات فنی و مشخصات کاربردی محصولات را به روشنی ارائه می دهد، اهمیت زیادی دارد.
۳. رعایت ترتیب صحیح نظافت و ضد عفونی
وجود خون، ترشحات و سایر مواد آلی ممکن است بر عملکرد برخی مواد ضد عفونی کننده تاثیر بگذارد. بنابراین، در مواردی که محصول مورد استفاده خاصیت پاک کنندگی همزمان ندارد یا دستورالعمل آن انجام نظافت اولیه را ضروری می داند، ابتدا باید آلودگی های سطح طبق پروتکل مربوط حذف شوند و سپس ضد عفونی انجام گیرد.
همچنین بهتر است فرایند نظافت با الگوی مشخص، از نواحی تمیزتر به سمت نواحی آلوده تر و از سطوح بالاتر به پایین تر انجام شود تا احتمال انتقال آلودگی کاهش یابد. استفاده صحیح از دستمال ها و تجهیزات نظافت نیز اهمیت دارد؛ زیرا ابزار نظافت آلوده می تواند خود به عاملی برای انتقال آلودگی میان بخش های مختلف تبدیل شود.
اصول ضد عفونی اتاق عمل و حساسیت بیشتر
اتاق عمل یکی از حساس ترین محیط های بیمارستان است؛ زیرا بیماران در این فضا تحت اقدامات تهاجمی قرار می گیرند و پیشگیری از آلودگی محیطی اهمیت ویژه ای دارد. ضد عفونی اتاق عمل باید مطابق دستورالعمل های مصوب مرکز درمانی و با در نظر گرفتن نوع فعالیت، تجهیزات موجود و میزان خطر انتقال عفونت انجام شود.
برنامه نظافت و ضد عفونی اتاق عمل معمولا شامل بررسی و آماده سازی محیط پیش از نخستین جراحی، نظافت و ضد عفونی لازم میان دو عمل و نظافت نهایی پس از پایان برنامه جراحی روزانه است. تخت جراحی، چراغ های جراحی، سطوح اطراف محل عمل، تجهیزات غیرحساس و کف محیط باید بر اساس پروتکل مشخص مورد رسیدگی قرار بگیرند.
در این بخش، انتخاب محلول ضد عفونی کننده اتاق عمل باید با توجه به کاربرد ثبت شده محصول و سازگاری آن با سطوح و تجهیزات انجام شود. ماده انتخابی باید در شرایط تعریف شده و با رعایت زمان تماس مورد استفاده قرار گیرد. همچنین باید میان ضد عفونی سطوح محیطی و بازفرآوری ابزار جراحی تفاوت قائل شد؛ زیرا ابزارهای جراحی به دستورالعمل های تخصصی جداگانه نیاز دارند.
نکته مهم دیگر، استفاده از تجهیزات نظافت اختصاصی برای اتاق عمل است. جابه جایی دستمال ها، تی ها یا محلول های مصرف شده میان بخش های مختلف، بدون رعایت دستورالعمل های بازفرآوری، می تواند خطر انتقال آلودگی را افزایش دهد.
هنگام انتخاب مواد ضد عفونی کننده مراکز درمانی به چه نکاتی توجه کنیم؟
انتخاب یک محصول ضد عفونی کننده صرفا بر اساس قیمت یا نام تجاری، رویکرد مناسبی برای مراکز درمانی نیست. مسئولان خرید و کارشناسان کنترل عفونت باید مشخصات فنی محصولات را با نیاز واقعی مجموعه تطبیق دهند. برخی از مهم ترین معیارهای انتخاب عبارت اند از:
- کاربرد محصول: مشخص باشد که ماده برای سطوح محیطی، تجهیزات مشخص یا کاربرد دیگری طراحی شده است.
- طیف اثر: اثربخشی محصول در برابر عوامل میکروبی مورد نظر، بر اساس اطلاعات معتبر سازنده بررسی شود.
- زمان تماس: سطح باید برای مدت تعیین شده در دستورالعمل محصول در تماس با ماده باقی بماند.
- سازگاری با سطوح: احتمال آسیب به فلزات، پلاستیک، پوشش تجهیزات و سایر مواد بررسی شود.
- روش آماده سازی: در محصولات نیازمند رقیق سازی، نسبت اختلاط و شرایط نگهداری محلول آماده شده رعایت شود.
- ایمنی مصرف: الزامات تهویه، تجهیزات حفاظت فردی، نگهداری و دفع محصول مطابق برچسب و برگه اطلاعات ایمنی آن رعایت شود.
افزایش خودسرانه غلظت محلول یا ترکیب چند ماده ضد عفونی کننده با یکدیگر، راهی برای افزایش اثربخشی نیست و ممکن است خطرات شیمیایی جدی ایجاد کند. استفاده صحیح از محصول، مهم تر از مصرف بیش از اندازه آن است.
اشتباهات رایج در ضد عفونی مراکز درمانی
گاهی یک مرکز درمانی از محصولات تخصصی و باکیفیت استفاده می کند، اما نتیجه مطلوبی از برنامه ضد عفونی به دست نمی آورد. علت این موضوع همیشه به محصول مربوط نیست؛ بلکه نحوه اجرای فرایند نیز نقش تعیین کننده ای دارد.
پاک کردن ماده ضد عفونی کننده پیش از سپری شدن زمان تماس توصیه شده، استفاده از دستمال آلوده برای چند سطح مختلف، رقیق سازی غیراصولی، بی توجهی به نقاط پرتماس و نبود برنامه مشخص برای نظافت میان بیماران از جمله خطاهایی هستند که می توانند کیفیت ضد عفونی را کاهش دهند.
برای پیشگیری از چنین مشکلاتی، مراکز درمانی باید دستورالعمل های اجرایی مشخص داشته باشند، مسئولیت کارکنان را تعیین کنند و آموزش های لازم را به صورت دوره ای ارائه دهند. ثبت فعالیت های نظافت و ارزیابی اجرای صحیح پروتکل ها نیز به شناسایی نقاط ضعف و اصلاح آن ها کمک می کند.
تامین محصولات تخصصی ضد عفونی؛ بخش مهمی از مدیریت بهداشت مراکز درمانی
اجرای اصول ضد عفونی در بیمارستان ها و مراکز درمانی بدون دسترسی مداوم به محصولات مناسب امکان پذیر نیست. انتخاب تامین کننده ای که مجموعه ای از محصولات تخصصی را همراه با اطلاعات فنی در اختیار خریداران قرار دهد، می تواند فرایند بررسی و تهیه اقلام مورد نیاز را ساده تر کند.
فروشگاه نیکو با فعالیت در حوزه تامین محصولات تخصصی ضد عفونی و ملزومات آزمایشگاهی، بستری برای آشنایی و بررسی محصولات مورد نیاز مجموعه های درمانی و تخصصی فراهم کرده است. مسئولان خرید بیمارستان ها، درمانگاه ها و سایر مراکز می توانند با مراجعه به این فروشگاه، مشخصات محصولات را بررسی کرده و متناسب با نیاز مجموعه خود برای تهیه اقلام مورد نظر اقدام کنند.
در نهایت، ضد عفونی موثر حاصل انتخاب یک محصول به تنهایی نیست؛ بلکه نتیجه ترکیب محصول مناسب، آموزش کارکنان، اجرای دقیق دستورالعمل ها و نظارت مستمر بر کیفیت نظافت محیط است. توجه همزمان به این عوامل می تواند نقش مهمی در کاهش خطر انتقال عوامل بیماری زا و ایجاد محیطی ایمن تر برای بیماران و کادر درمان داشته باشد.